Zygmunt Sowa - Sowiński

Miniatury portretowe
Zygmunt Sowa-Sowiński (1908-1954)

Nazwa "miniatura" wywodzi się z łaciny, jednak nie od czasownika "minuo" = zmniejszyć, lecz od rzeczownika "minium" = oznaczającego czerwony barwnik [minię, cynober] stosowany przez starożytnych i średniowiecznych iluminatorów przy ozdabianiu rękopisów i reprezentacyjnych kodeksów. Miniaturami nazywane były ozdobne inicjały, kwiatowa dekoracja bordiur zwana floraturą, drôlerie czyli drobne scenki z postaciami ludzi i zwierząt, czy wypełniające całą kartę ilustracje.

W okresie nowożytnym, od XV wieku pojawiają się niezależne od ksiąg, a malowane z równą precyzją, niewielkie wizerunki. Wykonywane początkowo głównie na dworach panujących służyły do pertraktacji matrymonialnych i dla upamiętnienia bliskich, bądź wybitnych postaci, jednak nie miały funkcji reprezentacyjnej jak równolegle rozwijające się malarstwo portretowe. Miniatury mogą być malowane na papierze, płótnie, drewnie, kości, porcelanie czy metalu przy zastosowaniu techniki akwarelowej, olejnej czy emalii. Zwykle mają niewielkie wymiary. Określenie "niewielkie" jest jednak nieprecyzyjne. Oznaczać może zarówno prace o wymiarach np.: 20 x 30 cm, jak i miniaturki o powierzchni mniejszej od 1 cm kwadratowego.

Pierwszymi ośrodkami portretowego malarstwa miniaturowego były: Anglia, gdzie tworzyli Lucas Hornebolte (1490/5-1544), Hans Holbein mł. (1497-1543), Nicolas Hilliard (1547-1619) czy Isaac Olivier (1560-1617) oraz Francja, gdzie szczególnie zasłynęli Jean Clouet st. (1486-1541) i François Clouet (ok.1515-1572). Rozkwit malarstwa miniaturowego przypada na wiek XVIII i XIX. Do czołowych artystów europejskich należeli wówczas: Richard Cosway (1742-1821) w Anglii, Jean Baptiste Isabey (1767-1855) we Francji czy Heinrich Friedrich Füger (1751-1818) i Moritz Michael Daffinger (1790-1849) w Austrii.

W Polsce miniatury portretowe pojawiają się w XVI w. Do najstarszych należy zbiór wizerunków rodziny Jagiellonów powstały w warsztacie Łukasza Cranacha mł. (1515-1586) z ok.1556 roku, przechowywany obecnie w Muzeum XX Czartoryskich w Krakowie i portret króla Zygmunta III Wazy malowany w 1591 roku przez Marcina Kobera (zm. przed 1609) (własność Muzeum XX Lubomirskich), zdeponowany w skarbcu Zamku Królewskiego na Wawelu. W XVIII i XIX wieku pojawia się wielu doskonałych miniaturzystów, wśród których wymienić można: Annę Bacciarelli (ok.1770-1818), Józefa Kosińskiego (1753-1821), Wincentego Lesseura (1745-1813), Józefa Grassiego (1757-1838), Karola d'Auvigny (1760-1830), Stanisława Marszałkiewicza (1789-1872), Jana Nepomucena Głowackiego (1802-1847).

Wynalazek fotografii w latach czterdziestych XIX wieku spowodował zastępowanie malowanych miniatur portretowych tzw. dagerotypami. Nazwa przyjęła się od nazwiska Jacquesa Daguerrea (1787-1851), twórcy pierwszych fotografii utrwalanych na metalowych płytkach. W Polsce pionierem tej nowej techniki był Karol Beyer (1818-1877). Dalszy rozwój techniki fotograficznej doprowadził do upowszechnienia fotografii portretowych odbijanych na sztywnych, niewielkiego formatu kartonikach. Te fotograficzne miniatury wykonują jednak coraz częściej nie tylko artyści, co z początkiem XX wieku powoduje obniżenie poziomu artystycznego, pewien przesyt i chęć powrotu do barwnej, precyzyjnie malowanej artystycznej miniatury portretowej.

Przejawem tych tendencji w Polsce, jest pojawienie się w pierwszym trzydziestoleciu XX wieku aż kilku współczesnych miniaturzystów. Są nimi: Bogusław Michał Adamowicz (1870-1944 ?), Maria Chybińska (1886-1958), Kazimiera Dąbrowska (1890-1972), Jadwiga Gałęzowska (1876-1948), Mieczysław Jakimowicz (1881-1917) oraz Zygmunt Sowa-Sowiński.

Zygmunt Sowa-Sowiński urodził się w Łodzi w roku 1908. Po ukończeniu gimnazjum w mieście rodzinnym podjął studia plastyczne w Krakowie1), a następnie w Szkole Przemysłu Artystycznego w Bydgoszczy, gdzie wykładowcami byli m.in.: Bronisław Bartel (1887-1968), Piotr Chmura (1888-1939?) i Karol Mądral (1880-1957). Ulegał wpływom Teodora Axentowicza (1859-1938), a szczególnie Leona Wyczółkowskiego (1852-1936). Początkowo pracował jako projektant grafiki użytkowej. Do pierwszych jego prac należą: plakat dla uczczenia rocznicy powołania wojsk Korpusu Ochrony Pogranicza: "10 lat na strażnicy i wśród ludu" oraz plakaty do takich filmów jak "Hanka-oczy czarne" i "Wierna rzeka". Szczególnie interesował się sztuką portretu. Wykonał węglem i kredką serię wizerunków wybitnych postaci, wśród których silną ekspresją wyróżniała się twarz Ludwika Solskiego. Swoje powołanie odnalazł jednak w sztuce miniatury portretowej. Dwa lata przed wybuchem II wojny światowej zwrócił uwagę krytyki pokazem miniatur na wystawach w Warszawie i Poznaniu2). Podczas okupacji wykonywał dla potrzeb Armii Krajowej fałszywe dokumenty. Aresztowany przez Niemców, został wywieziony do obozu w Austrii, skąd po wyzwoleniu przez armię amerykańska, wraz z żoną Ireną, wyjechał początkowo do Paryża, a następnie do Rio de Janeiro i Nowego Jorku. Na emigracji pozostawał do przedwczesnej śmierci w 1954 roku.

Jego dorobek artystyczny to około 500 miniatur przedstawiających wybitne postacie ze świata polskiej i światowej polityki, kultury, kręgów arystokracji i osobistych przyjaciół. Są wśród nich portrety Józefa Piłsudskiego, Ignacego Paderewskiego, Edwarda Rydza-Śmigłego, Franklina D. Roosevelta, Karola króla Rumuni, Mariny księżnej Kentu, książąt Radziwiłła, Czartoryskiego, Lubomirskiego, Leona hr. Pinińskiego, księżnej Orleanu, hrabiego Paryża, hr. de Crespi, księżnej Biddle Hohenlohe, papieża Piusa X, kardynałów Sapiehy, Spellmana, Mooneya, bpa pomocniczego Detroit S. Woźnickiego, kapelana 2 korpusu Franciszka J. Tyczkowskiego, wizerunki Fryderyka Chopina, Ryszarda Wagnera, Wojciecha Kossaka, warszawskich aktorek: Elżbiety Barszczewskiej, Danuty Kwapiszewskiej Toli Mankiewiczównej, Olgi Sławskiej, swojego ojca Józefa oraz żony Ireny i wielu innych postaci.

Zygmunt Sowa-Sowiński wypracował własną technikę i styl portretowania modeli. W wywiadach udzielanych prasie podkreślał, że malował na płytkach z kości słoniowej, a jako spoiwa do pigmentów używał głównie miodu. Pracował przy użyciu szczególnie delikatnych pędzelków wykonywanych z piórek słonki3). W swoich miniaturach skupiał się głównie na twarzach przedstawianych postaci, pomijając szczegóły tła często zredukowanego do gładkiej jasnej powierzchni.

Poza Polską wystawiał w Paryżu, gdzie w recenzjach pisano o nim jako o największym współczesnym miniaturzyście i następcy słynnego J.B. Isabeya. Eksponował swoje prace także w Madrycie, Wiedniu, Rio de Janeiro, a w Stanach Zjednoczonych w Charlottenville, Filadelfii i Detroit. W zbiorach watykańskich znajdują się jego miniatury z portretami Fryderyka Chopina oraz kardynałów: Adama Sapiehy i Franciszka Spellmanna. W Detroit Institute of Arts inna miniatura z portretem Chopina. Większość prac pozostaje jednak własnością zamawiających je osób. Instytut Piłsudskiego w Nowym Jorku posiada niewielki zbiór fotografii dokumentujących jego prace.

Cenny gest Ireny Prime, wdowy po artyście, przekazania dla Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 28 ośmiu miniatur Zygmunta Sowy-Sowińskiego pozwala przywrócić Polsce pamięć o artyście i niewielką część dorobku artystycznego tego wybitnego twórcy.

1) Jego nazwisko nie figuruje w spisie studentów krakowskiej ASP, zob.: J.E. Dutkiewicz, Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 1895-1939, Wrocław 1969.

2) Słowa pełne uznania dla jego miniatur znaleźć też można w liście Wojciecha Kossaka z 26 stycznia 1939 roku do Stanisława Michalskiego dyrektora Funduszu Kultury Narodowej [fotokopia w zbiorach Ireny Prime].

3) W jednym z wywiadów podkreślał, że dla otrzymania takiego pędzelka złożonego z 20 włosków trzeba było upolować 10 ptaków, bowiem tylko 1 piórko z każdego skrzydła nadawało się do tego celu; za skradziony w Ameryce pędzelek ofiarowywał w ogłoszeniu prasowym 1000 dolarów, mimo że kupił go w Hiszpanii za 80 dolarów. Wyjaśniał wówczas, że ten żyjący w Europie gatunek ptaków został w czasie wojny bardzo przetrzebiony i zdobycie niezbędnego mu pędzelka jest w Ameryce trudne.

Katalog
Scenariusz, aranżacja wystawy i projekt katalogu: Stanisław Kozak
Zdjęcia: Andrzej Niedźwiecki

1. Barszczewska Elżbieta Maria (ur.1913)
Artystka dramatyczna teatru i filmu.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 12,2 x 8,0 cm
   Sygn. przy prawej krawędzi: ZS
   Il. I
   

2. Brzozowska hr., z domu de Bourbon

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 7,2 x 6,0 cm [w świetle passe-partout]
   Sygn. przy prawej krawędzi: ZS i dat. u dołu, pośrodku: 1941
   Il. II
   

3. Katelbach Stefan Henryk (ur.1891)
Inżynier-technolog, handlowiec, przemysłowiec i senator.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 7,7 x 6,0 cm
   Sygn. przy prawej krawędzi: Z. Sowa-Sowiński i dat. u dołu po lewej: 1939

4. Kossak Wojciech (1856-1942 )
Malarz scen historycznych i portretów.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 8,0 x 6,1 cm
   Sygn. po prawej u dołu: ZS i dat. po lewej u dołu: 1941
   Il. III
   

5. Kwapiszewska Danuta
Tancerka.

   Kość słoniowa, gwasz; owal o wym.: 13,7 x 10,0 cm
   Sygn. przy lewej krawędzi: Z Sowa i dat.: N.Y. 1951
   Il. IV
   

6. Kwapiszewska Danuta
Tancerka.
   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 10,8 x 8,8 cm [narożniki zaokrąglone]
   Sygn. brak

7. Mankiewiczówna Teodora [ Tola] (ur. 1906)
Śpiewaczka i aktorka filmowa.

   Kość słoniowa, gwasz; tondo o średnicy 6,4 cm
   Sygn. przy lewej krawędzi: ZS

8. Marina ks. Kentu (1906-1968)
Żona Jerzego księcia Kentu, brata króla Anglii Jerzego VI.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 6,6 x 5,1 cm
   Sygn. przy prawej krawędzi: ZS i dat. u dołu po lewej: 1938
   Il. V
   

9. Paderewski Ignacy Jan (1860-1941)
Kompozytor, pianista i polityk. Premier rządu II Rzeczypospolitej
i delegat Polski na konferencji pokojowej w Wersalu i w Lidze
Narodów. Wystawił w Krakowie pomnik upamiętniający
zwycięstwo Jagiełły pod Grunwaldem oraz W. Wilsona w Poznaniu.

   Kość słoniowa, ołówek, wym.: 1,5 x 0,9 cm [płytka: 4,0 x 3,3 cm]
   Sygn. u dołu po prawej: Z Sowa i dat. od lewej: Varsovie 1937

10. Paderewski Ignacy Jan (1860-1941)

   Kość słoniowa, ołówek, gwasz; wym.: 7,7 x 6,0 cm
   Sygn. u dołu po lewej: ZS i dat.: 1941
   Il. VI
   

11. Patino A., z domu księżna de Durcal

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 10,8 x 8,5 cm
   Sygn. przy prawej krawędzi: Z Sowa i dat. u dołu po lewej: 1951 N.Y.
   Il. VII
   

12. Piniński hr. Leon Jan (1857-1938)
Prawnik, polityk i kolekcjoner. Darczyńca cennych zbiorów
sztuki dla Wawelu i Ossolineum.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 9,0 x 6,3 cm.
   Sygn. brak, dat. u dołu po lewej: 1940
   Il. VIII
   

13. Pius X [Giuseppe Melchiorre Sarto] (1835-1914)
Papież. Kanonizowany w 1954 roku przez Piusa XII.

   Kość słoniowa, gwasz; tondo o średnicy 7,0 cm [w świetle passe-partout]
   Sygn.: ZS i dat.: RZYM 1939
   [pionowe pęknięcie na całej powierzchni]

14. Potocka hr.

   Kość słoniowa, tusz; owal o wym.: 7,9 x 6,0 cm
   Sygn. brak.
   Il. IX
   

15. Sławska-Prorubnikow Olga (ur.1915)
Artystka baletowa.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 15,0 x 9,8 cm
   Sygn. przy lewej krawędzi: ZS
   Il. X
   

16. Wagner Richard (1813-1883)
Niemiecki kompozytor, poeta i teoretyk sztuki.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 4,5 x 3,4 cm
   Sygn. u dołu po lewej: ZS i dat. u dołu po prawej: 1938
   Il. XI
   

17. Wiśniewska Barbara
Aktorka.

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 6,0 x 8,0 cm
   Sygn. po lewej: ZS NEW YORK
   Il. XII
   

18. Woźnicki Stefan
Biskup pomocniczy w Detroit.

   Kość słoniowa, gwasz; owal o wym.: 12,5 x 10,2 cm
   Sygn. brak.
   [pęknięcie u góry po prawej]

19. Nieznana dziewczynka z lalką

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 7,6 x 5,9 cm
   Sygn. brak.

20. Nieznana kobieta - "Debiutantka"

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 12,0 x 10,2 cm [światło passe-partout koliste]
   Sygn. brak.
   Il. XIII
   

21. Nieznana kobieta - "Polka"

   Kość słoniowa naklejona na tekturę, gwasz; owal o wym.: 8,8 x 6,7 cm
   Sygn. brak.
   Il. na okładce
   

22. Nieznana kobieta w czarnej sukni z białą chustą

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 10,7 x 8,8 cm
   Sygn. brak.

23. Nieznana kobieta w kapeluszu

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 7,5 x 6,7 cm [ światło passe-partout koliste]
   Sygn. brak.

24. Nieznana kobieta z chłopcem

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 9,5 x 7,8 cm
   Sygn. przy lewej krawędzi: ZS i dat. u dołu po lewej: 1943
   Il. XIV
   

25. Nieznana kobieta z czerwonym szalem

   Kość słoniowa, gwasz; owal o wym.: 13,0 x 10,7 cm
   Sygn. brak.

26. Nieznane dziecko

   Kość słoniowa, gwasz; owal o wym.: 5,3 x 4,5 cm [światło passe-partout koliste]
   Sygn. brak.

27. Nieznany mężczyzna

   Kość słoniowa, ołówek i gwasz; wym.: 1,4 x 0,9 cm [płytka: 3,0 x 2,5 cm]
   Sygn. u dołu po prawej: ZS i dat.: Varsoviae 1937
   Il. XV
   

28. "Madonna Ferruzzi"

   Kość słoniowa, gwasz; wym.: 8,0 x 5,7 cm
   Sygn. u dołu po prawej: ZS i napisy: MADONNA FERRUZZI



Uwaga:
Miniatury reprodukowane są w zmniejszeniu do 60%, z wyjątkiem "Portretu mężczyzny" [kat. 27] pokazanego w skali 1 : 1.