Charakterystyka zbiorów Gabinetu Kartografii

Przykłady obiektów ze zbiorów Gabinetu Kartografii

Mapa Rzeczypospolitej Nicolasa Sansona, wyd. A.-H. Jaillot Paryż 1675

Mapa Rzeczypospolitej Nicolasa Sansona, wyd. A.-H. Jaillot Paryż 1675

W zakresie podstawowego profilu Gabinet Kartografii kontynuuje tradycje zbioru narodowego, gromadząc przede wszystkim dzieła kartograficzne obrazujące obecne i historyczne polskie terytoria. Są to zatem mapy i atlasy dotyczące zarówno przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, jak też ziem zachodnich i północnych leżących aktualnie w granicach Polski. W ramach tak zakreślonego obszaru wiele uwagi poświęca się, ze względu na lokalizację biblioteki, ujęciom Śląska. Przedmiot zainteresowania stanowią ponadto ziemie ościenne, wykazujące liczne związki z polskimi dziejami. Położone dalej kraje Europy i świata traktuje się selektywnie, w związku z czym do zbiorów trafiają wybrane, ciekawsze bądź charakterystyczne, opracowania kartograficzne.

Gromadzeniu podlegają mapy, atlasy i plany miast bez względu na technikę wykonania (druki, rękopisy) i czas powstania. Najstarszy obiekt pochodzi z 1486 r. i jest nim egzemplarz wydanej w Ulm Geografii Klaudiusza Ptolemeusza, najnowsze zaś pozycje są reprezentowane przez bieżące wydawnictwa. W opisanych granicach chronologicznych mieszczą się nie tylko mapy i atlasy ogólnogeograficzne, ale i tematyczne, zwłaszcza takie, które odzwierciedlają humanistyczny charakter zbiorów, np. historyczne, polityczne itp.

Między innymi wskutek tworzenia po 1945 r. kolekcji od podstaw i późnego powołania do życia odrębnego działu kartografii, jednostki starsze, sprzed XIX w., stanowią zdecydowaną mniejszość. Ta przewaga obiektów z XIX-XX w. stanowi ważną cechę ossolińskich zbiorów. I tak, mapy sprzed XIX w. (luźne i w atlasach sztucznych) liczą ok. 1000 tytułów, podobnie rzecz się ma z atlasami – na łączną liczbę przeszło 700 tylko nieco ponad 40 pochodzi z czasów do schyłku XVIII w. W pewnym stopniu jednak dane te są także odbiciem rzeczywistych proporcji w przyroście produkcji kartograficznej w czasach nowożytnych. Przechowywane w Ossolineum obiekty wykazują przy tym istotne walory naukowo-badawcze.

Wśród zgromadzonych w dziale obiektów można przykładowo wydzielić kilka zespołów, reprezentatywnych dla całości zbiorów.

Mapy Polski

Zespół ten obejmuje luźne i atlasowe opracowania kartograficzne obrazujące ziemie polskie przed unią lubelską, następnie Rzeczpospolitą w XVII-XVIII w. aż po rozbiory, epokę zaborów, II Rzeczpospolitą i czasy najnowsze. W ramach dawnej kartografii, z okresu do końca XVIII stulecia, warte wyliczenia są nazwiska takich twórców lub wydawców map generalnych Polski, jak: A. Ortelius, G. Mercator, N. Sanson, G. Delisle, E. Bowen, J. Covens i C. Mortier, W. Faden, J.B. Homann i jego spadkobiercy, M. Seutter, T.P. von Pfau, J.J. Kanter, G.A. Rizzi-Zannoni i in., a w odniesieniu do map partykularnych: T. Makowski, J. Freudenhammer czy G. le Vasseur de Beauplan. Oprócz dzieł drukowanych należy pamiętać o ciekawych pozycjach rękopiśmiennych, takich jak zebrane w postaci atlasu sztucznego mapy z lat 1773-1777, dokumentujące delimitacje po pierwszym rozbiorze, jak również wojskowe mapy znanego kartografa D.F. Sotzmanna, przedstawiające rozmieszczenie pruskich garnizonów przy północnych i zachodnich granicach Rzeczypospolitej w okresie między pierwszym i drugim rozbiorem, czy arkusze mapy F.W.C. von Schmettaua i C.F. Wiebekinga z lat 1767-1787 obejmujące obszar tzw. Okręgu Noteckiego oraz wycinki z Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego. Natomiast jedno z cenniejszych dokonań XIX w. to wydana drukiem wieloarkuszowa Topograficzna Karta Królestwa Polskiego Kwatermistrzostwa Generalnego z lat 1822-1843. Istotną pozycją jest także sporządzona w Paryżu w 1852 r. mapa W. Chrzanowskiego, prezentująca terytorium Polski przedrozbiorowej. Poważną wartością naukową charakteryzuje się grupa map kongresowego Królestwa Polskiego, ilustrujących zagadnienia administracyjne, ludnościowe, gospodarcze i komunikacyjne. Dla okresu międzywojennego na uwagę zasługują mapy tematyczne poświęcone problematyce zarówno politycznej czy gospodarczej – w tym ukazujące sieć kolejową i drogową – jak i etnicznej.

Mapy Śląska i Galicji

Mapa Śląska Abrahama Orteliusa, przeróbka opracowania kartograficznego M. Helwiga Antwerpia 1603

Mapa Śląska Abrahama Orteliusa, przeróbka opracowania kartograficznego M. Helwiga Antwerpia 1603

Opracowania tych obszarów sprzed 1945 r. należą do szczególnego rodzaju poloników w kontekście profilu gromadzenia Gabinetu. Warto podkreślić, że jeśli chodzi o Śląsk, zbiory kartograficzne Ossolineum zaliczają się do największych i najciekawszych w Polsce. W skład omawianego zespołu wchodzą setki dawnych map całego regionu oraz poszczególnych księstw i hrabstwa kłodzkiego, a wśród ich autorów pojawiają się S. Münster, M. Helwig, J. Scultetus, F. Kühn oraz wielu znanych zachodnioeuropejskich kartografów i edytorów, spod których ręki wyszły liczne przeróbki. XIX stulecie dobrze reprezentuje znaczący zespół map, które opuściły zakład kartograficzny K. Flemminga w Głogowie, największą wówczas oficynę na Śląsku i jedną z największych prywatnych firm tej branży w Europie. W gronie silesiaków nie wolno również zapomnieć o planach miast. Oprócz oryginałów istotną funkcję jako materiał badawczy pełnią tu reprodukcje planów ze Staatsbibliothek zu Berlin, zachowujące oryginalną skalę i inne techniczne walory berlińskich egzemplarzy. Z kolei wśród zdjęć Galicji godna wyeksponowania jest m.in. wielka, rękopiśmienna mapa J. Liesganiga, wykonana po pierwszym rozbiorze, jak też jej drukowana redukcja w wydaniach z 1790 i 1824 r. W grupie późniejszych map galicyjskich zainteresowanie może budzić choćby wieloarkuszowe zdjęcie C. Kummerera z lat 1855-1863 czy ścienna mapa fizyczna S. Majerskiego z 1895 r.

Mapy topograficzne

Wartościowym materiałem źródłowym jest kilka tysięcy arkuszy map topograficznych z XIX i XX w., sporządzonych najczęściej przez wojskowe służby kartograficzne poszczególnych państw. Z najważniejszych obcych należy wymienić: pruskie Messtischblätter w skali 1:25 000, Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 czy Topographische Übersichtskarte des Deutschen Reiches 1:200 000, austriackie Militär-Aufnahmssektionen 1:25 000 i Österreichisch-Ungarische Spezialkarte 1:75 000, zdjęcie topograficzne Rosji europejskiej, tzw. trzywiorstówkę 1:126 000. Gabinet dysponuje też polskimi mapami Wojskowego Instytutu Geograficznego, wykonanymi w dwudziestoleciu międzywojennym. Są to: mapa szczegółowa w skali 1:25 000, taktyczna 1:100 000 i operacyjna 1:300 000. Warto podkreślić, że zgromadzone sekcje umożliwiają pokrycie zdecydowanej większości ziem polskich, a jeśli chodzi o Śląsk, posiadane arkusze Karte des Deutschen Reiches zapewniają to w 100%.

Atlasy

Najstarszym dziełem z tego zespołu jest ulmska edycja geografii Klaudiusza Ptolemeusza z 1486 r., zatytułowana Cosmographia. Do wartych zauważenia cymeliów zaliczyć wypada również trzy wydania atlasu A. Orteliusa pt. Theatrum Orbis Terrarium z lat 1573, 1579 i 1603. Rzadkość stanowi atlas weneckiego kartografa F.G. Camocia z 1574 r. i holenderski atlas morski J.A. Coloma z lat 1642-1646. Oprócz wymienionego dzieła Orteliusa dawną kartografię niderlandzką reprezentuje sześciotomowe Theatrum… amsterdamskiej oficyny Blaeu’ów (1649-1655). Nie brak też dzieł z innych krajów, związanych ze znanymi kartografami, by wyszczególnić chociażby atlas N. Sansona w edycji A.-H. Jaillota z 1692 r., atlas fortyfikacji N. de Fera z lat 1695-1696, dzieła norymberskiej firmy J.B. Homanna (w tym znakomity Atlas Silesiak z 1752 r.) czy Atlas Novum M. Seuttera z Augsburga (1736 r.). Do ważnych prac z XVIII stulecia należy także francuski atlas Chin z 1737 r. autorstwa J.B.B. d’Anville’a, Atlas Historique H.A. Châtelaina z tekstem N. Gueudeville’a (1708-1732) oraz austriacki czterotomowy Schauplatz der fünf Theile der Welt F.J.J. von Reilly’ego z lat 1789-1791, pomyślany jako kartograficzne uzupełnienie obszernego opisu świata A.F. Büschinga. Wśród pozycji XIX-wiecznych można wyróżnić opracowania J. Perthesa, A. Stielera, R. Andreego, C. Dierckego, E. Gaeblera i in. W zbiorach Ossolineum, oprócz ogólnogeograficznych, znajdują się też atlasy historyczne, np. Lesage’a (E. Las Cases), G. Droysena, K. Sprunera, C.E. Rhodego, J. Lelewela, a także polityczne, gospodarcze, kolejowe, wyznaniowe, etniczne i in. Spośród publikacji po 1945 r. warto zwrócić uwagę na Księgę świata z 1996 r., wielki atlas naszego globu zredagowany przy pomocy techniki komputerowej i bogato ilustrowany zdjęciami satelitarnymi. Odnotować też można Atlas historyczny miast polskich, którego kolejne tomy poświęcono różnym miastom Śląska i dawnych Prus Królewskich.


Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika. / Opublikowano , autor: Dział Informacji