Pasja i Zmartwychwstanie na ilustracjach w starych drukach cyrylickich ze zbiorów ZNiO

W dniach 19-20 kwietnia br. chrześcijanie obrządku wschodniego, m. in. wierni Kościoła prawosławnego oraz Kościoła greckokatolickiego, obchodzą Święta Wielkanocne, świętujące misterium paschalne Jezusa Chrystusa: jego mękę, śmierć i zmartwychwstanie. Jako główne pojęcia teologii chrześcijańskiej obecne są w wielu tekstach biblijnych oraz liturgicznych.

W kolekcji starych druków Ossolineum, liczącej ponad 68.000 woluminów, znajduje się niewielki zespół druków cyrylickich, obejmujący ok. 60 tytułów. Na większą część tego zbioru składają się książki związane z Kościołem wschodnim, przeznaczone dla prawosławnych, unitów oraz staroobrzędowców, wydrukowane przez drukarnie w Krakowie, Lwowie, Ostrogu, Poczajowie, Moskwie, Wilnie, Supraślu oraz Klincach.
Część druków o treści religijnej zdobiona jest drzeworytowymi oraz miedziorytowymi ilustracjami, a także ramkami i ozdobnikami typograficznymi oraz ksylograficznymi. Ilustracje przedstawiające cykl pasyjny od Wjazdu Jezusa do Jerozolimy po Zmartwychwstanie pojawiają się przede wszystkim w Triodzie kwietnym. Pojedyncze sceny dotyczące pasji (głównie Ukrzyżowanie) oraz zmartwychwstania Chrystusa często występują również w innych księgach biblijnych oraz liturgicznych, szczególnie w Ewangelii, Dziejach Apostolskich i Listach, Służebniku, Czasosłowie, Oktoichu, Anthologionie czyli Mineji oraz innych. Warto zaznaczyć, że już w pierwszych na świecie drukach cyrylickich, wydanych w krakowskiej drukarni Szwajpolta Fiola ok. 1491 r., a mianowicie w Oktoichu, została umieszczona scena Ukrzyżowania.

W starodrukach cyrylickich związanych z Kościołem wschodnim wydarzenie zmartwychwstania jest często przedstawione w różny sposób. Według ikonografii bizantyńskiej może to być scena zejścia Chrystusa do Piekeł (Otchłani), np. w Triodzie kwietnym (Kijów 1631), lub przedstawienie Niewiast niosących do Grobu Jezusa wonności, np. w Triodzie kwietnym (Poczajów 1786). Pod wpływem ikonografii zachodnioeuropejskiej już od XVII wieku w ilustracjach omawianych druków pojawia się scena Zmartwychwstania ukazująca Jezusa, który wychodzi z grobu. Chrystus często przedstawiany jest jako Zwycięzca, z chorągwią i w płaszczu.

Na zdjęciach dołączonych poniżej przedstawione są ilustracje z cyklu pasyjnego oraz scena zmartwychwstania z wydań cyrylickich ze zbiorów Działu Starych Druków Ossolineum.

Ukrzyżowanie z Marią, Marią Magdaleną, św. Janem i Longinem pod krzyżem

Pierwsza z ilustracji to drzeworyt z lwowskiego Oktoicha z 1686 roku: Ukrzyżowanie z Marią, Marią Magdaleną, św. Janem i Longinem pod krzyżem (il. 1), wykonany w 1636 r. przez Georgija hierodiakona, lwowskiego drzeworytnika, działającego w latach 30. XVII wieku. Rycinę tę można spotkać również w innych lwowskich wydaniach, m. in. w Oktoichu 1644 r., Triodzie kwietnym 1663 r. czy Apostole 1696 r.


Ukrzyżowanie

Kolejna ilustracja przedstawiająca Ukrzyżowanie (il. 2) pochodzi z lwowskiego Apostoła 1772 r. Autor drzeworytu – znany tylko z imienia, którym sygnował swoje prace – rytownik Ilja (Eliasz), zakonnik klasztoru św. Onufrego we Lwowie, później Ławry Pieczarskiej w Kijowie, działał od lat 30. do lat 60. XVII wieku. Najeżał do najpłodniejszych i najwybitniejszych przedstawicieli ukraińskiej ksylografii. Najważniejszymi pracami Ilji są cykle drzeworytów, ilustrujące Trebnik Piotra Mohyły (1646), Biblię obrazkową (projekt przygotowany przez Ilję w latach 1645-1649, ale niezrealizowany do końca) oraz pierwsze i drugie wydania cerkiewnosłowiańskie Pateryka Kijowsko-Pieczerskiego (1661, 1678). O popularności prac Ilji świadczy umieszczenie ich w późniejszych XVIII-wiecznych drukach kijowskich, m. in. w Nowym Testamencie 1703 r., Ewangelii 1712, Triodzie postnym 1715 czy w omawianym Apostole, wydanym we Lwowie w 1772 roku.


Zmartwychwstanie

Jak już wcześniej wspomniano, najwięcej scen z cyklu pasyjnego oraz przedstawiających zmartwychwstanie Chrystusa pojawia się na stronach Triodu kwietnego – księgi liturgicznej zawierającej porządek Służby Bożej dla świąt ruchomych cyklu tygodniowego przypadających w okresie wielkanocnym. Drzeworyt Nikodema Zubryckiego 1700 r. z lwowskiego wydania Triodu 1746 roku, przedstawia scenę Zmartwychwstania w zachodniej interpretacji (il. 3). Autor, działający w latach 1689-1724 w Krechowie, Lwowie, Poczajowie, Kijowie, Czernihowie, należy do nielicznych drzeworytników końca XVII – początku XVIII wieku, kiedy to największą popularnością cieszyły się jednak ilustracje miedziorytowe.


Natomiast mistrzem miedziorytu drugiej połowy XVIII wieku był poczajowski grawer, pracujący również w technice ksylografii, Józef Goczemski. W ilustrowanym przez niego Triodzie kwietnym, wydanym w Poczajowie w 1786 roku, wśród ok. 20 miedziorytów zostały umieszczone też sceny z cyklu pasji i zmartwychwstania Chrystusa, które obejmują m. in. Wjazd do Jerozolimy (il. 4), Ostatnią Wieczerze (il. 5), Ukrzyżowanie (il. 6), Zdjęcie z krzyża, Zmartwychwstanie w zachodniej ikonografii (il. 7) czy przedstawienie Niewiast niosących wonności przy Grobie.


Zmartwychwstanie

Przedstawienie Ukrzyżowania oraz Zmartwychwstania często pojawiało się na oprawach ksiąg liturgicznych w postaci plakiet tłoczonych ślepo albo złoconych. Za przykład może służyć XVIII-wieczna oprawa (deski powleczone skórą czerwoną) lwowskiego Ewangeliarza 1636 roku z ossolińskiej kolekcji, wcześniej należącego do cerkwi pw. św. Jerzego w Garbarzach (obecnie część Przemyśla). Na dolnej okładzinie w centrum umieszczony został krzyż prawosławny tłoczony ślepo, w centrum górnej okładziny oprawy – owalna złocona plakieta przedstawiającą scenę Zmartwychwstania w zachodniej ikonografii, czyli Jezusa, który wychodzi z grobu z chorągwią w ręce jako Zwycięzca, który pokonał śmierć (il. 8).

Niniejszy nieliczny wybór ilustracji z XVII- oraz XVIII-wiecznych druków cyrylickich, związanych z Kościołem wschodnim, pokazuje różne formy przedstawienia pasji oraz zmartwychwstania Chrystusa, z jednej strony oparte na bizantyńskich kanonach ikonograficznych, ale również wzorowanych na sztuce zachodnioeuropejskiej.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Aktualności. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.