Początki drukarstwa cyrylickiego: fragment inkunabułu Szwajpolta Fiola

Zmodernizowana przez Johannesa Gutenberga w połowie XV wieku nowożytna drukarska technika typograficzna szybko rozpowszechniła się w Europie. Najstarsze drukarnie powstały na terenach obecnych Niemiec, Włoch, Belgii i Francji. Na ziemiach słowiańskich pierwsze druki w języku łacińskim ukazały się w Krakowie (1473) oraz Pilznie (1476). Początki drukarstwa czcionką głagolicką sięgają 1483 r., kiedy to ukazał się Misal po zakonu rismkog dvora, pierwszy w Europie druk wytłoczony inną czcionką niż łacińska.

Pierwsza na świecie drukarnia cyrylicka powstała w Krakowie ok. 1489 r. z inicjatywy szlachty prawosławnej przy dworze Kazimierza IV Jagiellończyka dzięki wsparciu finansowemu kupca i przedsiebiorcy Jana Turzona oraz krakowskiego patrycjusza Jana Tesznara. Założycielem i właścicielem oficyny został Szwajpolt Fiol (ok. 1460-1525/1526), złotnik i hafciarz z miasta Neustadt a. d. Aisch we Frankonii. Oficyna cyrylicka w Krakowie wydawała księgi liturgiczne w języku cerkiewnosłowiańskim przeznaczone przede wszystkim dla prawosławnych Ukraińców i Białorusinów zamieszkujących tereny wschodnie Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz na potrzeby wiernych Księstwa Moskiewskiego, w którym wówczas nie istniała żadna drukarnia. Stemple drukarskie z literami cyrylickimi na zamówienie S. Fiola sporządził Ludolf Borchtorp (Rudolf Borsdorf) z Brunszwiku, który zobowiązał się nie produkować czcionek cyrylickich dla nikogo innego, w tym również dla siebie, oraz nie uczyć nikogo tego rzemiosła. Porządkowanie i redakcję tekstów wydań S. Fiola badacze wiążą z ukraińskim lub białoruskim środowiskiem naukowo-kulturalnym, na co wskazują pewne cechy językowe.

W krakowskiej drukarni S. Fiola ukazały się łącznie 4 księgi liturgiczne: Oktoich, Czasosłow, Triod postny i Triod kwietny. Dwa pierwsze druki zawierają w kolofonie rok wydania – 1491, natomiast dwa kolejne ukazały się bez roku wydania, stąd istnieją różne opinie naukowców na temat daty ich publikacji. Najnowsze badania dokumentów związanych z działalnością S. Fiola i jego drukarni, przeprowadzone przez znanego księgoznawcę Eugenia Nemirowskiego, wskazują na to, że  Triod postny i Triod kwietny zostały wydane ok. 1493 r. Wszystkie wydania z drukarni S. Fiola należą do szczególnie rzadkich i cennych, do dzisiaj przetrwało ok. 80 znanych egzemplarzy i fragmentów, z których przeważna większość zachowała się w rosyjskich księgozbiorach.

***

W zbiorach starych druków Zakładu Narodowego im. Ossolińskich przechowywany jest  fragment Triodu kwietnego S. Fiola. Pełny egzemplarz wydania zawiera 366 kart. Numerację umieszczono na pierwszych sześciu kartach każdej składki. Na karcie frontyspisowej znajduje się drzeworyt ze sceną „Ukrzyżowania” oraz podpis drukarza „Шбеиполть Фиоль” (frontyspis zachował się w jedynym egzemplarzu odnalezionym w Braszowie (Rumunia) w 1971 r.). Triod kwietny jest najbardziej bogato zdobionym drukiem S. Fiola, zawiera on jedną winietę oraz 62 inicjały, odbite z 13 klocków. Tekst druku tłoczony był in continuo (tekst w jednym ciągu, bez akapitów), co stanowiło konsekwencję odwzorowania wczesnych rękopisów cyrylickich.

Fragment Triodu kwietnego S. Fiola ze zbiorów ZNiO składa się z dwóch kart in folio. Został on odnaleziony w 1879 r. przez ks. Ignacego Polkowskiego, historyka, archiwistę, bibliofila, w oprawie psałterza łacińskiego z 1493 r. Żadnych bliższych szczegółów o tym psałterzu znalazca fragmentu, niestety, nie podał. Informacja o odkryciu fragmentu została umieszczona przez ks. Polkowskiego na karcie ochronnej, tamże została odbita jego pieczęć własnościowa z tekstem „Ze zbiorów X. J. Polkowskiego”. Odnaleziony fragment najprawdopodobniej niedługo był własnością ks. Polkowskiego – w katalogu inkunabułów Biblioteki Kapitulnej Krakowskiej z 1887 roku, w którym zarejestrowano również książki prywatne Polkowskiego, nie ma wzmianki o kartach z druku S. Fiola. Do zbiorów Ossolineum we Lwowie fragment trafił jako dar książąt Ponińskich.

Ossoliński fragment zawiera k. 347 i 358 wydania z tekstem liturgicznym na Poniedziałek Ducha Świętego oraz na Niedzielę Wszystkich Świętych. Na k. 358 v. umieszczono iniciał „В” czerwonej barwy z plecionki rzemiennej. W 2009 r. fragment został poddany konserwacji i opatrzony w nową oprawę z tektury i skóry brązowej.

W polskich księgozbiorach znajduje się łącznie 7 z 29 zachowanych do dziś egzemplarzy i fragmentów Triodu kwietnego S. Fiola.

 

 

Ten wpis został opublikowany w kategorii Aktualności. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.