Realizacja zadania „Konserwacja 200 bezcennych dokumentów na 200-lecie Ossolineum”, dofinansowanego przez MKiDN

W roku bieżącym Zakład Narodowy im. Ossolińskich uzyskał dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego na realizację zadania „ Konserwacja 200 bezcennych dokumentów na 200-lecie Ossolineum”. W ramach projektu, w latach 2014-2015, konserwowanych będzie dwieście dokumentów rękopiśmiennych o fundamentalnym znaczeniu dla kultury i historii Polski, stanowiących bogaty materiał źródłowy, spajający osiem wieków historii. Zły stan zachowania obiektów, w dużej mierze pergaminowych – ich deformacje, żelatynizacja, trwałe załamania powierzchni, zniszczenia przez drobnoustroje, silne zabrudzenia – uniemożliwia wykorzystywanie ich przez badaczy i naukowców, prezentowanie na wystawach oraz digitalizację i tworzenie jakichkolwiek kopii zabezpieczających. Przygotowując wniosek założyliśmy jednocześnie, że konserwacja tak bezcennej kolekcji dokumentów będzie okazją do uczczenia wystawą w roku 2017 rocznicy 200 lat istnienia Ossolineum.

Pracom poddane będą przede wszystkim dokumenty i dyplomy uwierzytelnione pieczęciami, które tworzą w zbiorach Działu Rękopisów ZNiO osobny zespół rękopiśmienny, obecnie ponad 2230 jednostek. Zbiór 195 dokumentów archiwalnych odnosi się do różnych spraw Polski od XIII do XVIII w., a niewielka jego część do okresu późniejszego i jest bardzo cenny dla kultury narodowej. Jako zbiór wolno narastający drogą darów i kupna odznacza się różnorodnością wystawców, treści i zasięgu terytorialnego. Pośród najcenniejszych należy wyróżnić dyplomy pergaminowe średniowieczne oraz te wydawane przez książąt i królów polskich, opatrzone charakterystycznymi pieczęciami lakowymi i woskowymi, m.in. księcia śląskiego Henryka Brodatego, Bolesława Wstydliwego, księcia krakowskiego Leszka Czarnego, Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunta I Starego, Zygmunta Augusta, Stefana Batorego, Zygmunta III oraz Jana III Sobieskiego, Augusta II, Stanisława. Dokumenty stanowią bogaty materiał źródłowy, głównie do poznania stosunków społecznych i gospodarczych, rozwoju własności ziemskiej, osadnictwa miejskiego i wiejskiego, dziejów handlu i rzemiosła. Wybór uzupełnia pięć rękopisów, świetnie charakteryzujących całą kolekcję ossolińską. Są to: Exameron beati Ambrosii, episcopi et confessoris, kodeks pergaminowy z XII w. zawierający sześcioksiąg o stworzeniu świata, którego autorem jest św. Ambroży, biskup Mediolanu. Rękopis ten jako XII w. kopia stanowi najstarszy zabytek w zbiorach Ossolineum. Bardzo ciekawym, cennym, a zarazem mało znanym, jest rękopis samego fundatora Józefa Maksymiliana Ossolińskiego Wieczory badeńskie czyli powieści o dziwach i strachach… Zbiór kilkunastu opowiastek, które stanowią odrębną część dorobku literackiego pisarza. Do bezcennych, wchodzących w skład największej kolekcji w Polsce, rękopisów Aleksandra Fredry można zaliczyć Wiersze różne oraz Listy i rozkazy dzienne naczelnika Tadeusza Kościuszki do generała Mokronowskiego, dowódcy powstania na Litwie w 1794 r. Natomiast dużą ciekawostkę kolekcjonerską stanowi Album z autografami wybitnych osób z lat 1664-1861, m.in. Ludwika XIV, Charlesa Montesquieu, Jeana Jacquesa Rousseau, Napoleona I Bonaparte, Giuseppe Garibaldiego, Victora Hugo.

Realizacja zadania „Konserwacja 200 bezcennych dokumentów

Realizacja zadania „Konserwacja 200 bezcennych dokumentów

Zadania konserwacji powyższych zbiorów są bardzo złożone. Dotyczą pergaminu, papieru i skóry jako podłoża, różnorodnych materiałów pisarskich (atramenty żelazowo-galusowe, węglowe, atramenty współczesne, ołówki), warstw malarskich (ozdobne inicjały, ilustracje, miniatury), pieczątek tuszowych, pieczęci woskowych z mas barwionych i niebarwionych, pieczęci papierowych z wykonaną z ciasta i wosku masą pieczętną, pieczęci lakowych. Pieczęci przywieszane są na paskach pergaminowych, lnianych, konopnych i bawełnianych sznurach, jedwabnych wstążkach, umieszczane w metalowych lub drewnianych ochronnych puszkach. Rękopisy w formie poszytów i kodeksów posiadają tekturowe lub drewniane okładziny obleczone płótnem, aksamitem, papierem marmoryzowanym bądź skórą.

W dniu 24.03.2014 r. rozstrzygnięty został przetarg na konserwację dokumentów. Wykonawcą prac będzie konsorcjum: Gorek Restauro, spółka komandytowa, ul. Ruskowy Bród 79A, 03-289 Warszawa z Partnerem Hanną Machaj Konserwacja Papieru i Dzieł Sztuki, ul. Noskowskiego 2/26, 02-746 Warszawa. W I etapie prac w roku bieżącym konserwacji poddanych będzie 140 dokumentów.

Realizacja zadania „Konserwacja 200 bezcennych dokumentów

Realizacja zadania „Konserwacja 200 bezcennych dokumentów

Po podpisaniu umowy, zespół dokumentów został w dniu 16 kwietnia 2014 r. przewieziony do Warszawy i przekazany komisyjnie Wykonawcom prac. W przekazaniu dokumentów uczestniczyli: mgr Elżbieta Ostromęcka , kierownik Działu Rękopisów oraz mgr Małgorzata Grocholska, konserwator zbiorów ZNiO. Uzgodniono, że konserwatorki Monika Karwowska-Gorek i Hanna Machaj przygotują się do komisji rzeczoznawców, zorganizowanej przed przystąpieniem do prac, na której przedstawią programy konserwatorskie w oparciu o przeprowadzone badania atramentów, pieczęci, wosków Komisja odbędzie się ok 20 maja br.

Konserwatorzy Pracowni Konserwatorskiej ZNiO będą posiadali ścisły nadzór nad prowadzonymi pracami. Przewidziane są w tym roku trzy komisje konserwatorskie z zaproszonymi wybitnymi specjalistami w tej dziedzinie. W spotkaniach uczestniczyć będą prof. dr hab. Elżbieta Jabłońska, specjalista z zakresie konserwacji pieczęci, mgr Maria Woźniak i mgr Mirosława Wojtczak – specjalistki w zakresie konserwacji papieru i skóry. Rzeczoznawcy gwarantować będą prawidłowe rozwiązywane zagadnień związanych z metodyką konserwacji dokumentów uwierzytelnionych pieczęciami, jakie z całą pewnością pojawią się w trakcie realizacji zadania.


Realizacja  zadania „Konserwacja 200 bezcennych dokumentów na 200-lecie Ossolineum”

 W dniu 30 maja  2014 roku w siedzibie Firmy Gorek Restauro, ul. Ruskowy Bród 79A

w Warszawie odbyła się komisja konserwatorska w której uczestniczyły konserwatorki: Monika Karwowska- Gorek oraz Hanna Machaj, ze strony Ossolineum: Małgorzata Grocholska, Katarzyna Kroczak oraz zaproszeni przez Ossolineum rzeczoznawcy:

  1. prof. dr hab. Elżbieta Jabłońska
  2. mgr Mirosława Wojtczak
  3. mgr Maria Woźniak

Celem komisji było zapoznanie się z przygotowanym przez Wykonawców ramowym programem prac konserwatorskich  przy 140 dokumentach pergaminowych i papierowych uwierzytelnionych pieczęciami przewidzianych do realizacji w roku 2014.

Komisja dokonała ogólnej oceny stanu zachowania wybranych dokumentów na podstawie wykonanej dokumentacji fotograficznej oraz przeglądu dokumentów wybranych przez wykonawców pod względem rodzaju uszkodzeń. Ustalono szczegółowe programy prac konserwatorskich przy trzech podstawowych grupach dokumentów: dokumentów papierowych oraz  dokumentów pergaminowych z lub  bez pieczęci.

Problemy dotyczące stanu zachowania dokumentów podzielono na trzy grupy pod względem techniki wykonania: dokumenty papierowe, pergaminowe z niezachowanymi pieczęciami i dokumenty pergaminowe z pieczęciami. Zdecydowano min o przywróceniu wtórnie zlikwidowanych plik w dokumentach pergaminowych. Uzgodniono sposób konserwacji materiałów tekstylnych do przywieszania pieczęci – sznurków, wstążek, taśm itp.

Duże emocje wzbudziła analiza dwóch dokumentów: Jadwiga, królowa polska, nadaje Fedorowi, ks. Ostrogskiemu zamek Ostróg z okręgiem datowany 1393 r. sygn. 484 oraz Bolesław Wstydliwy z matką Grzymisławą pozwala Szymonowi z zakonu norbertanów założyć w Krzyżanowicach wieś na prawie średzkim datowany na rok 1247, sygn. 936. Dokument związany z Królową Jadwigą z dużym prawdopodobieństwem posiada zachowany oryginalny tkaninowy woreczek ochronny na pieczęć co może się okazać bardzo cennym odkryciem.  W związku z tym prof. Elżbieta Jabłońska zaproponuje program badawczy, który pozwoli na rozwiązanie tego i innych pytań związanych z oboma dokumentami  i ostateczne podjęcie decyzji w sprawie uściślenia zakresu prac konserwatorskich.

Kolejna komisję wyznaczono wstępnie na koniec sierpnia.


Członkowie komisji konserwatorskiej w trakcie oceny stanu zachowania dokumentów

Członkowie komisji konserwatorskiej w trakcie oceny stanu zachowania dokumentów

Ocena stanu zachowania dokumentu.

Ocena stanu zachowania dokumentu pokrytego nieznaną substancją prawdopodobnie mającą uczytelnić tekst.


Dokument sygn. B O 484 – Jadwiga Królowa polska nadaje Fedorowi ks. Ostrogskiemu zamek Ostróg, Kraków 1393.

Dokument sygn. B O 484 – Jadwiga Królowa polska nadaje Fedorowi ks. Ostrogskiemu zamek Ostróg, Kraków 1393.Obiekt bardzo cenny ze względu na zachowany woreczek zabezpieczający pieczęć.

Dokument sygn. BO nr 936 – Bolesław Wstydliwy wyraża zgodę na założenie przez norbertanów w Krzyżanowicach wsi na prawie średzkim , 1247 rok.

Dokument sygn. BO nr 936 – Bolesław Wstydliwy wyraża zgodę na założenie przez norbertanów w Krzyżanowicach wsi na prawie średzkim , 1247 rok. Cenna pieczęć zabezpieczona tekturowym otokiem.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Aktualności. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.