Zapomniane Pomorze

Theatrum Orbis Terrarum, 1579

W zbiorach kartograficznych Ossolineum nie brakuje dawnych map przedstawiających poszczególne ziemie polskie i obszary z nimi sąsiadujące. Mapy te są źródłem wielu ciekawych informacji, a jednym z ich walorów jest również uświadomienie współczesnemu odbiorcy zasięgu różnych terytoriów, w tym również tego, jak zmieniały się ich granice i w jakim stopniu odbiegają od stanu obecnego.

Nie inaczej jest w przypadku Pomorza. Prezentowane mapy pochodzą z XVI i XVII wieku. Pierwsza z nich, opublikowana w 1579 r., pochodzi z atlasu Theatrum Orbis Terrarum, wydawanego w Antwerpii w jednej z najznakomitszych oficyn kartograficznych tamtej epoki, czyli Abrahama Orteliusa, zaś oparta została na wcześniej sporządzonej mapie nie mniej sławnego Sebastiana Münstera. Drugie z przedstawianych opracowań kartograficznych datuje się na 1641 r., wydane zostało w ważnej amsterdamskiej oficynie Joana i Willema Blaeu’ów. Jego pierwowzorem była wysoko oceniana mapa Eilhardusa Lubinusa, wykonana w 1618 r. dzięki mecenatowi pomorskiego księcia Filipa II.

Mapa Pomorza 1641

Obie prace odzwierciedlają stopniowy postęp w kartografii, jaki się dokonywał w czasie ich tworzenia. Ale warty uwagi wydaje się sam obszar, który został zobrazowany pod nazwą Pomorza. Przez całe stulecia pojęciem tym obejmowano to, co dla nas obecnie jest Pomorzem Zachodnim. Jednak na tym stwierdzeniu nie można poprzestać, bowiem nawet pobieżny rzut oka na mapy uświadamia, że wymieniona kraina rozpościerała się po obu stronach Odry, obejmując również terytoria leżące aktualnie po niemieckiej stronie granicy. Co więcej, ziemie te, z miejscowościami takimi jak Wolgast (Wołogoszcz), Stralsund czy wyspą Rugią, tworzyły na tyle istotną część kraju, że przez całe stulecia wnosiły równorzędny wkład w jego dzieje. Dla przykładu – na terenie jednolitego pierwotnie księstwa pomorskiego, ulegającego na przestrzeni stuleci wewnętrznym podziałom, występowało obok księstwa szczecińskiego również księstwo wołogoskie.

Historia Pomorza Zachodniego obfituje w zmienne koleje losu. Oprócz okresu samodzielności region przechodził też z rąk do rąk wielu państw rywalizujących o dominację w tej części basenu Morza Bałtyckiego. W czasach nowożytnych spotykamy się m.in. z Pomorzem szwedzkim i brandenburskim (XVII-pocz. XVIII w.), później kraina znalazła się w całości w Królestwie Pruskim oraz od 1871 r. w zjednoczonych Niemczech. Od 1945 r. rozpoczął się czas następnego podziału państwowego, tym razem między Polskę i Niemcy (w okresie 1949-1990 Niemiecką Republikę Demokratyczną).

Warto podkreślić w tym kontekście ważne rozróżnienie między Pomorzem, o którym tu mowa, czyli Pomorzem Zachodnim, a ziemiami nadbałtyckimi rozciągającymi się bardziej na wschód, a więc Pomorzem Gdańskim. Na to ostatnie bowiem wywarła wpływ przynależność do wspólnego obszaru państwowego, jakim było państwo krzyżackie. W rezultacie Pomorze Gdańskie w dawnej terminologii zaliczało się do Prus, występując jako ich zachodnia część. W związku z tym po odzyskaniu tych terenów przez Polskę w 1466 r. nazywane były w XV-XVIII w. Prusami Królewskimi. Jednak ten właśnie fragment Pomorza – odmiennie niż Pomorze Zachodnie – zazwyczaj stanowił główny przedmiot zainteresowania Polski przedrozbiorowej, zaś w XIX i XX w., w czasie dążeń niepodległościowych i odbudowy państwa polskiego, sytuował się w nurcie starań o dostęp odrodzonej Polski do Bałtyku. Jest więc poniekąd zrozumiałe, że w powszechnej świadomości zaczął funkcjonować po prostu jako Pomorze. W dwudziestoleciu międzywojennym obszar ten stał się administracyjnie województwem pomorskim.

Pewną pozostałością po ukształtowanym w Polsce utożsamianiu Pomorza Gdańskiego z (w domyśle: właściwym?) Pomorzem, jest częste stosowanie wobec niego właśnie skrótowej nazwy Pomorza. Co więcej, tendencja do takiej identyfikacji występuje nie tylko w sytuacjach codziennych, w języku potocznym, lecz także w terminologii oficjalnej. W ramach aktualnych podziałów administracyjnych naszego kraju mamy przecież województwo pomorskie, odnoszące się do Pomorza Gdańskiego, nawet jeśli nie do końca konsekwentnie pokrywające się z historyczno-geograficznym zasięgiem regionu. Natomiast pozostałej części Pomorza, czyli większości Pomorza Zachodniego, odpowiada województwo zachodniopomorskie.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Aktualności. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.