Zbiór dzieł Tarasa Szewczenki w Ossolineum

Szewczenko Taras „Kobzarz”, pierwsze polskie wydanie w tłum. Władysława Syrokomli (Wilno 1863)

Taras Szewczenko urodził się 9 marca 1814 roku we wsi Moryńce w powiecie zwinogródzkim guberni kijowskiej. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych ukraińskich poetów, twórcę ukraińskiej literatury współczesnej i bohatera Ukrainy. Był on także malarzem i działaczem politycznym, który stał się symbolem narodu ukraińskiego, jego kultury i tożsamości.

Urodzony w rodzinie chłopskiej wychował się na ziemiańskim dworze zrusyfikowanego Niemca Pawła Engelhardta, właściciela jego rodzinnej wsi. Osierocony w dzieciństwie, mimo trudnych warunków życiowych, rozwijał swój talent malarski i literacki, chłonąc folklor i kulturę ukraińską. Według korespondencji z przyjacielem Bronisławem Zaleskim podczas pobytu w Wilnie (1829-1831), Szewczenko studiował na Uniwersytecie Wileńskim u znanego malarza Jana Rustema. W wieku 17. lat, wraz z Engelhardtem przeniósł się do Petersburga, gdzie pobierał lekcje malarstwa u mistrza cechowego Szyriajewa. Poznał wtedy środowisko artystyczne miasta, dzięki któremu, zwłaszcza zaprzyjaźnionym z nim I. Soszence, J. Hrebince, W. Żukowskiemu oraz K. Briułłowowi 22 kwietnia 1838 roku uzyskał wolność i rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu.

W 1846 r. został członkiem Bractwa Cyryla i Metodego – konspiracyjnej organizacji narodowo-patriotycznej, założonej rok wcześniej w Kijowie. Po likwidacji towarzystwa przez władze rosyjskie, w 1847 r. Szewczenko został aresztowany, a następnie zesłany do karnego korpusu orenburskiego z zakazem pisania i rysowania. W 1848 r. podczas ekspedycji na Morzu Aralskim zaprzyjaźnił się z polsko-białoruskim artystą Bronisławem Zaleskim oraz innymi polskimi zesłańcami m.in. Zygmuntem Sierakowskim, Edwardem Żeligowskim, Janem Stankiewiczem, Arkadiuszem Węgrzynowskim.

W lipcu 1857 r. został zwolniony z niewoli, a w marcu 1858 r. uzyskał zgodę na pobyt w Petersburgu, gdzie zamieszkał i kontynuował twórczość malarską oraz poetycką. W 1860 r. otrzymał tytuł członka rzeczywistego Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Zmarł 10 marca 1861 r., pochowany został w Petersburgu. Zgodnie z życzeniem wyrażonym w utworze Testament jego ciało przewieziono na Ukrainę i pogrzebano pod Kaniowem.

Taras Szewczenko należy do najwybitniejszych ukraińskich poetów i artystów XIX w. Jego bogata spuścizna literacka obejmuje 240 utworów poetyckich, 20 opowiadań (z których do dziś zachowało się tylko 9), pamiętnik, autobiografię oraz dwa dramaty. Dorobek artystyczny to ok. 1000 dzieł, wykonanych na przestrzeni ponad 30 lat (1830-1861), w różnymi technikami: od szkiców i rysunków tuszem, ołówkiem, węglem, poprzez akwaforty i miedzioryty, do akwarelowych i olejnych portretów oraz pejzaży.

Jako literat Taras Szewczenko zadebiutował w 1840 r., publikując w Petersburgu pierwszy tomik poetycki zatytułowany Kobziarz, zawierający 8 utworów. Za życia poety pod tym samym tytułem zostały wydane jeszcze dwa, uzupełnione o inne wiersze, tomy jego utworów poetyckich (1844, 1860). Twórczość literacka Szewczenki zapoczątkowała nowy okres rozwoju ukraińskiej literatury. Głoszone w jego poezji idee wolności oraz wykorzystanie ludowego języka ukraińskiego, sytuują Szewczenkę w roli duchowego przywódcy Ukrainy.

Ossoliński zbiór dzieł Szewczenki tworzą różnego rodzaju publikacje. Składają się na niego dzieła artysty w języku ukraińskim oraz ich tłumaczenia na język polski, a także albumy prezentujące jego dzieła malarskie i graficzne. Przechowywane są tu również opracowania ukraińskich i polskich badaczy na temat życia i twórczości Szewczenki. Warto wymienić różne wydania Kobziarza – rzadkie petersburskie edycje z lat 1908 i 1912 oraz kijowskie druki z 1954  i 1962 r. (przedruk anastatyczny pierwodruku z 1840 r.) i 1964 r. W zbiorach ZNiO znajduje się tu również Mały Kobziarz (Lwów 1937), tomik przeznaczony dla dzieci i młodzieży, z okładką zaprojektowaną przez znanego artystę Światosława Hordyńskiego. Egzemplarz pochodzi z księgozbioru Janiny Kelles-Krauz, długoletniej pracownicy ZNiO.

W ossolińskiej kolekcji znajdują się także Poezje Tarasa Szewczenki wydane po raz pierwszy w 1867 r. przez Ossolineum we Lwowie, pojedyncze tomy Pełnego zbioru dzieł Szewczenki, opublikowanego w latach 1934-1936 przez Ukraiński Instytut Naukowy w Warszawie pod redakcją  literaturoznawcy Pawła Zajcewa i Bohdana Lepkiego, pisarza, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwsze trzy tomy Pełnego zbioru dzieł pisarza, wydane w Kijowie w 1963 r. Ossolineum posiada także ukraińskie edycje dzieł Szewczenki m.in. Małą książkę (Kijów 1963 i 1984), małoformatowe (9,8×6 cm) wydanie fototypiczne autografów poezji z lat 1847-1850, pisanych w czasie zesłania.

Polskojęzyczne wydania dzieł pisarza są w Bibliotece reprezentowane przez pierwsze tłumaczenia dzieł, przygotowywane jeszcze za życia poety. Jeden z pierwszych przekładów Szewczenki na język polski to Kobziarz dokonany przez Władysława Syrokomlę (Ludwika Kondratowicza), po raz pierwszy wydany w Wilnie 1863 r. oraz poemat Hajdamaki w tłumaczeniu Leonarda Sowińskiego, wydany w Wilnie 1861 r. z dołączonym studium o Szewczence. Ossoliński egzemplarz wydania, należący wcześniej do Adama Mieleszki Maliszkiewicza, pisarza i kolekcjonera z Żytomierza, do zbiorów trafił razem z księgozbiorem Branickich i Tarnowskich z Suchej Beskidzkiej. W Ossolineum znajdują się także kolejne edycje tej książki (Lwów 1883 r. i Brzezia Łąka 2019). Ossolineum udostępnia również utwory T. Szewczenki w polskich tłumaczeniach. Są to Poezje w przekładzie Marii Bieńkowskiej (Warszawa 1936), Pamiętnik w tłumaczeniu Heleny Mankiewicz-Szaniawskiej (Warszawa 1952) oraz Poezje wybrane (Warszawa 1972), przetłumaczone przez Jędrzeja Jędrzejewicza.

Tom wybranych poezji T. Szewczenki w języku polskim, opracowany przez znanego literaturoznawcę Mariana Jakóbca, został opublikowany w 1974 r. w najstarszej ossolińskiej serii wydawniczej Biblioteka Narodowa. W latach 70.-80. XX w. w Wydawnictwie Lubelskim ukazały się wszystkie opowieści T. Szewczenki, przetłumaczone na język polski przez Jędrzeja Jędrzejewicza oraz Antoniego Serednickiego. W posiadaniu Ossolineum jest egzemplarz każdego z tych wydań.  Wśród najnowszych publikacji dzieł Szewczenki w Ossolineum znajduje się pierwsze pełne polskie wydania „Kobziarza” (Lublin 2008), przygotowane przez Piotra Kuprysia oraz jego dwujęzyczna, polsko-ukraińska edycja tej książki (Lublin 2012).

Wśród dostępnych w Ossolineum licznych opracowań na temat życia i twórczości T. Szewczenki należy wymienić przede wszystkim prace ukraińskich badaczy: Oleksandra Kołessy Промова виголошена на XXXVII-их роковинах смерти у Львові (Kijów 1898), Wasyla Szczurata З життя і творчості Тараса Шевченка (Lwów 1914), Шевченко і Поляки. Основи взаїмних звязкі” (Lwów 1917), Jakyma Jaremy Уява Шевченка (Tarnopol 1914), Bohdana Łepkiego Про житє великого поета Тараса Шевченка (Lwów 1911), Pod pomnikiem Piotra I. Przyczynek do twórczości Tarasa Szewczenki (Kraków 1939), Pawła Zajcewa Szewczenko i Polac” (Warszawa 1934) czy Teoktysta Paczowskiego Шевченко в присвячених йому віршах (Lwów 1939) (ossoliński egzemplarz pochodzi ze zbioru prof. Ryszarda Gansińca, historyka kultury, członka PAU).

Wśród polskich literaturoznawców pierwsze badania nad twórczością  Szewczenki podjął Leonard Sowiński w Studium nad ukraińską literaturą dzisiejszą (Wilno 1860). Książka trafiła do Ossolineum wraz ze zbiorem Branickich i Tarnowskich z Suchej Beskidzkiej. Kolejne warte wymienienia prace to powieść biograficzna pióra Jędrzeja Jędrzejewicza Noce ukraińskie albo rodowód geniusza (Warszawa 1972) oraz zbiór prac naukowych wydanych w Warszawie z okazji 100. rocznicy śmierci T. Szewczenki.

W zbiorach Ossolineum znajdują się także albumy prezentujące spuściznę malarską i graficzną T. Szewczenki w opracowaniach Piotra Howdi (Kijów 1955), Wasyla Kasijana (Kijów 1963 i 1964), rzadkie wydanie Damiana Horniatkewycza w języku niemieckim Taras Schewtchenko als Maler (München 1964) oraz kilka egzemplarzy albumu La vie des steppes Kirghizes (Paryż 1865) Bronisława Zaleskiego, bliskiego przyjaciela Szewczenki. Łączyła ich nie tylko przyjaźń, ale też zbliżone inspiracje. Często w rysunkach podejmowali te same tematy i motywy, a kompozycje obu artystów bywają bardzo podobne. Badaczom znany jest fakt, że Bronisław Zalewski często kopiował prace przyjaciela, dlatego z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że 12 z 22 akwafort, umieszczonych we wspomnianym wyżej albumie, Zaleski wykonał na podstawie akwarel Szewczenki. O bliskości obu artystów świadczą także listy Szewczenki do Zaleskiego, opublikowane w 1883 r. w czasopiśmie „Kijewskaja starina”, dostępnym w Bibliotece Ossolineum.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Zbiory. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.